Oware to jedna z najbardziej znanych afrykańskich gier strategicznych należących do rodziny gier mancala, w języku polskim zapisywanej też jako mankala. Warto od razu doprecyzować: mancala nie jest jedną grą, lecz całą rodziną gier planszowych opartych na przesuwaniu nasion, kamyków lub muszelek między zagłębieniami. Oware jest jednym z jej zachodnioafrykańskich wariantów.
Oware to jedna z najbardziej znanych afrykańskich gier strategicznych należących do rodziny gier mancala, w języku polskim zapisywanej też jako mankala. Warto od razu doprecyzować: mancala nie jest jedną grą, lecz całą rodziną gier planszowych opartych na przesuwaniu nasion, kamyków lub muszelek między zagłębieniami. Oware jest jednym z jej zachodnioafrykańskich wariantów.
W Ghanie nazwa oware związana jest z ludami Akan. W innych krajach ta sama lub bardzo podobna gra może występować pod nazwami awale, wari, warri, ayo, ouril lub lokalnymi odpowiednikami. W praktyce podróżnik spotyka ją najczęściej nie w muzeum, lecz na targu, pod drzewem, przed sklepem, w domu rodzinnym albo na drewnianej ławie, gdzie przez kilka godzin toczy się spokojny pojedynek na pamięć, rachunek i przewidywanie ruchów przeciwnika.
Plansza do oware jest prosta: najczęściej ma dwa rzędy po sześć dołków. Każdy gracz ma przed sobą swój rząd. Do gry używa się zwykle 48 nasion, po cztery w każdym dołku na początku rozgrywki. W tradycyjnych zestawach bywają to twarde, ciemne nasiona, drobne kamienie lub inne niewielkie przedmioty. W wersjach turystycznych plansze są rzeźbione w drewnie, ale w codziennym życiu planszą może być także kawałek ziemi z wydrążonymi dołkami.
To właśnie w tej prostocie kryje się siła gry. Oware nie potrzebuje prądu, internetu, kart ani kostek. Nie ma tu przypadku. Każdy ruch wynika z decyzji gracza, a każde przeoczenie można policzyć.
Dokładne pochodzenie oware nie jest jednoznacznie udokumentowane. Najczęściej łączy się je z Ghaną i kulturą Akan, zwłaszcza z tradycją Aszanti. Trzeba jednak uważać z popularnym stwierdzeniem, że mancala jest „najstarszą grą świata”. Gry tego typu są bardzo stare i szeroko rozpowszechnione, ale konkretne datowanie oware bywa trudne do potwierdzenia źródłowo. Pewne jest natomiast, że gry z rodziny mancala od wieków funkcjonują w wielu społecznościach Afryki, a później rozprzestrzeniły się także poza kontynent.
W Ghanie oware bywa nazywane grą narodową. Spotyka się ją w domach, szkołach, klubach i podczas lokalnych turniejów. Dla wielu osób nie jest wyłącznie rozrywką, lecz ćwiczeniem koncentracji, liczenia i cierpliwości.
Oware jest szczególnie kojarzone z Ghaną, ale podobne warianty występują w wielu krajach Afryki Zachodniej i poza nią. Spotkamy je między innymi w:
Ghanie – jako oware, silnie związane z kulturą Akan.
Wybrzeżu Kości Słoniowej – często pod nazwą awale.
Beninie i Togo – w lokalnych odmianach mankali.
Nigerii – między innymi jako ayo lub ayoayo.
Senegalu, Gambii i Mali – w różnych wariantach gier nasion.
Republice Zielonego Przylądka – lokalnie spotykane są odmiany określane m.in. jako ouril.
Karaibach – gra trafiła tam wraz z afrykańską diasporą; znane są nazwy wari lub warri.
Surinamie i Gujanie – w społecznościach, których historia wiąże się z Afryką Zachodnią.
Rodzina mancala jest znacznie szersza. Do tej samej grupy należą także gry z Afryki Wschodniej, Azji i Bliskiego Wschodu, choć ich zasady mogą znacząco różnić się od oware. Dlatego nie każda mancala jest oware, ale każde oware należy do rodziny mancala.
Najczęściej opisywany wariant oware to Oware Abapa. Rozgrywka toczy się między dwiema osobami.
Celem jest zdobycie większej liczby nasion niż przeciwnik. W klasycznej wersji wygrywa osoba, która jako pierwsza zdobędzie 25 lub więcej nasion. Ponieważ w grze są 48 nasiona, możliwy jest też remis 24:24.
Plansza ma dwa rzędy po sześć dołków. Każdy gracz ma przed sobą sześć pól. Na początku do każdego dołka wkłada się po cztery nasiona.
Gracz wybiera jeden dołek ze swojej strony, zabiera wszystkie znajdujące się w nim nasiona i rozkłada je pojedynczo do kolejnych dołków, zwykle przeciwnie do ruchu wskazówek zegara. Ten mechanizm nazywa się „sianiem”. Nie rzuca się kostką i nie dobiera kart. Cała gra opiera się na liczeniu i przewidywaniu.
Jeśli ostatnie nasiono z ruchu trafi do dołka przeciwnika, w którym po tym ruchu znajdują się dwa lub trzy nasiona, gracz zabiera je jako zdobycz. Jeżeli poprzednie dołki przeciwnika również zawierają po dwa lub trzy nasiona, one także mogą zostać zebrane, zgodnie z zasadą bicia wstecznego.
W oware ważna jest zasada, która odróżnia tę grę od wielu brutalniejszych gier strategicznych: nie wolno świadomie doprowadzić do sytuacji, w której przeciwnik nie ma czym wykonać ruchu, jeśli można go „nakarmić”, czyli wykonać taki ruch, który dostarczy nasiona na jego stronę. W praktyce oznacza to, że celem nie jest szybkie zablokowanie drugiego gracza, lecz prowadzenie rozgrywki w sposób pozwalający kontynuować partię.
Gra kończy się, gdy jeden z graczy zdobędzie większość nasion, gdy dalsza gra nie jest możliwa albo gdy pozostałe nasiona nie mogą już realnie zmienić wyniku. W niektórych wariantach pozostałe nasiona przypadają graczowi, po którego stronie się znajdują; w innych rozgrywkę kończy się według lokalnie przyjętych zasad.
To porównanie jest popularne, choć nie do końca precyzyjne. Oware nie przypomina szachów figurami ani planszą, ale wymaga podobnych umiejętności: przewidywania, pamięci, liczenia i rozpoznawania schematów. Dobry gracz nie patrzy tylko na najbliższy ruch. Liczy, gdzie wyląduje ostatnie nasiono, co zbierze przeciwnik i jak będzie wyglądała plansza za trzy lub cztery kolejki.
W Ghanie doświadczeni gracze potrafią prowadzić rozgrywkę niemal bez patrzenia na planszę. Słyszą rytm nasion, śledzą ich liczbę i wiedzą, które pole stanie się pułapką. Dla obserwatora z zewnątrz wygląda to spokojnie. Dla graczy jest to intensywna praca umysłu.
Rodzina mancala obejmuje setki lokalnych odmian. Różnią się liczbą dołków, liczbą nasion, kierunkiem siania, zasadami bicia i sposobem zakończenia gry. W samej Afryce Zachodniej nazwy i zasady mogą zmieniać się z regionu na region.
To najbardziej znany i często opisywany wariant oware. Gra się na planszy 2 × 6, z 48 nasionami. Celem jest zebranie większości nasion, a podstawą rozgrywki jest bicie po uzyskaniu dwóch lub trzech nasion w polu przeciwnika.
Nazwa popularna między innymi w krajach frankofońskiej Afryki Zachodniej, zwłaszcza na Wybrzeżu Kości Słoniowej. Zasady są bardzo zbliżone do oware, choć lokalne warianty mogą różnić się szczegółami.
Znane między innymi w Nigerii. Podobnie jak oware należy do rodziny mancala, ale zasady ruchu i bicia mogą być inne. To ważne rozróżnienie, bo w tekstach turystycznych często wrzuca się wszystkie odmiany do jednego worka.
Nazwa spotykana między innymi na Karaibach, gdzie gra przetrwała w społecznościach afrykańskiej diaspory. To przykład, jak wraz z ludźmi wędrowały nie tylko języki, rytmy i potrawy, ale także gry.
Popularne w Afryce Wschodniej, między innymi w Tanzanii i na Zanzibarze. Bao również należy do rodziny mancala, ale jest bardziej złożone od oware i rozgrywane na innej planszy.
Współczesna, skodyfikowana wersja mankali znana w Europie i Ameryce Północnej. Często bywa pierwszą wersją, z jaką spotykają się dzieci poza Afryką, ale nie należy jej utożsamiać z tradycyjnym oware.
Oware nie jest grą zamkniętą w pudełku. W wielu miejscach pozostaje częścią codziennego rytmu. Gra się po pracy, podczas spotkań, w cieniu drzew, przy ulicznych straganach. Plansza bywa pięknie rzeźbiona, ale bywa też prowizoryczna. Najważniejsze są nie przedmioty, lecz relacja: dwóch graczy, kilku obserwatorów, komentarze, śmiech i skupienie.
W kulturze podróży oware ma szczególną wartość. To jedna z tych aktywności, które nie wymagają wspólnego języka na poziomie rozmowy. Wystarczy usiąść, patrzeć, poprosić o wyjaśnienie ruchu, popełnić kilka błędów i pozwolić komuś pokazać, jak naprawdę się gra. Takie momenty często mówią o miejscu więcej niż przewodnik.
Oware uczy liczenia, ale nie tylko. Uczy cierpliwości, obserwacji i myślenia w kategoriach konsekwencji. Każde nasiono zmienia układ planszy. Każdy ruch zostawia po sobie ślad. Nie da się wygrać wyłącznie impulsem.
W tym sensie oware jest bardzo afrykańską grą nie dlatego, że pochodzi z Afryki, ale dlatego, że dobrze oddaje znaczenie czasu, rozmowy i wspólnego bycia. Nie trzeba się spieszyć. Rozgrywka może trwać krótko, ale równie dobrze może stać się pretekstem do długiego popołudnia.
Jeśli podczas podróży po Ghanie, Beninie, Togo, Nigerii czy Wybrzeżu Kości Słoniowej zobaczysz ludzi pochylonych nad drewnianą planszą z dołkami, warto się zatrzymać. Nie trzeba od razu grać. Najpierw dobrze jest popatrzeć. Zobaczyć, jak dłonie przesuwają nasiona, jak widzowie komentują ruchy, jak napięcie pojawia się bez pośpiechu.
Oware to nie pamiątka z targu, choć planszę można oczywiście przywieźć do domu. To raczej mała lekcja o tym, że strategia nie zawsze potrzebuje wielkich słów. Czasem wystarczy garść nasion, kawałek drewna i ktoś, kto ma czas, żeby zagrać jeszcze jedną partię.
Jeśli chcesz odwiedzić Ghanę i Wybrzeże Kości Słoniowej, wybierz się z nami na jedną z wypraw. Organizujemy kameralne wycieczki z lokalnymi przewodnikami, w duchu uważnego podróżowania i z poszanowaniem kultury, miejsc oraz ludzi, których spotykamy po drodze.
O autorce:
Joanna Składanek – założycielka Tugende, fotografka, fotoreporterka i autorka tekstów podróżniczych. Współautorka przewodników po Zjednoczonych Emiratach Arabskich i Omanie, liderka wypraw m.in. po Bhutanie, Omanie i Ugandzie. Przez wiele lat podróżowała prywatnie i zawodowo, łącząc doświadczenie pracy w branży turystycznej z dokumentowaniem odwiedzanych miejsc, ludzi i kultur. Mieszkała w Dubaju, dzięki czemu Zjednoczone Emiraty Arabskie poznała nie tylko od strony turystycznej, lecz także codziennej i kulturowej. W swoich tekstach łączy reporterską uważność z praktyczną wiedzą organizatorki wypraw. Pisze o miejscach nie tylko przez pryzmat atrakcji, ale też lokalnych realiów, kontekstu kulturowego i doświadczeń z drogi.
Jeśli szukasz wycieczki do Ghany – dołącz do naszych kameralnych grup lub skontaktuj się z nami – zorganizujemy Ci prywatną wyprawę, która w pełni spełni Twoje oczekiwania. A może chcesz sprawdzić, jak wyglądają nasze wyprawy w praktyce? Sprawdź nasz profil na instagramie!
Przeczytaj także:
Marzy Ci się wycieczka do Afryki? Dołącz do jednej z naszych kameralnych wypraw grupowych lub wypełnij formularz, jeśli interesuje Cię prywatna wycieczka szyta na miarę.
Sprawdź też pozostałe nasze wyprawy – zobacz nasz TERMINARZ
